پروبیوتیک ها

پروبیوتیک ها
سه شنبه, ۲۳ سپتامبر ۲۰۱۴–
 

در طی سالهای اخیر استفاده از مواد افزودنی در خوراک دام و طیور به شدت مورد توجه متخصصین تغذیه و نیز دامپروران قرار گرفته  است.یکی از مهمترین این افزودنی ها ، محصولات میکروبی است که به طور زنده و مستقیم در جیره به مصرف می رسد و در تجارت به نام پروبیوتیک شناخته شده است.  این میکروارگانیسم ها نه تنها ایجاد بیماري نمی کنند، بلکه از تکثیر و رشد باکتري هاي بیماري زا نیز در دستگاه گوارش حیوانات جلوگیري کرده و موجب افزایش میکروفلور مفید در سیستم گوارش دام می شوند.

اصطلاح پروبیوتیک (  probiotic  )  به معنی   “برای زندگی” است و سازمان جهانی بهداشت، طبق تعریفی که فولر در سال ۱۹۸۹ ارائه داد، این اصطلاح را به  پروبیوتیک افزودني ميكروبي زنده به خوراك است،  كه از راه بهبود توازن ميكروبي روده،  روي جانور تأثيرات مفیدی مي‌گذارد، تعبیر می کند.پروبیوتیک ها شامل باکتری ها، مخمرها و قارچ ها می باشند.باکتری های پروبیوتیک ها را می توان در دو دسته قرار داد. دسته اي در دستگاه گوارش تشکیل کلونی می دهند (مانند: لاکتوباسیل ها، انتروکوکها و استرپتوکوکها) و گروهی که آزادانه شناور هستند (تشکیل کلونی نمی دهند؛ مانند باسیلوس ها و ساکارومایسز سرویزیه).  میکروارگانیسم هایی که در جیره حیوانات استفاده می شوند عمدتا باکتری هایی از جنس لاکتوباسیلوس، انتروکوکوس، پدیوکوکوس و باسیلوس یا قارچ هایی مانند مخمر ها )ساکارومایسیس سرویزیه)می باشند.

قبل از تولد ، حیوانات در شرایط استریل رحم رشد می کنند.بعد از تولد ، دستگاه گوارش تمام حیوانات به طور طبیعی به وسیله میکروارگانیسم های مختلف موجود در طبیعت اشغال می شود. تحت شرایط سلامتی و بدون استرس ، روده و شکمبه توسط میکروفلور مفید اشغال می شوند که با حیوان میزبان رابطه همزیستی برقرار می کنند. میکروارگانیسم های مفید روده و شکمبه برای حیوان میزبان مواد مغذی فراهم می کنند،در هضم مواد مغذی جیره کمک می کنند و با میکروارگانیسم های بیماریزا رقابت می کنند. اما در شرایط استرس و یا بیماری که سیستم ایمنی بدن دچار ضعف می شود، تعداد باکتری های مضر در بدن افزایش می یابد و علاوه بر از دسترس خارج کردن مواد غذایی از بدن دام، توکسین هایی نیز تولید کرده و باعث بیماری می شوند. در این شرایط کمک به افزایش تعداد باکتری های مفید که می توانند در بدست آوردن مواد مغذی و اتصال به دیواره ی روده و شکمبه با باکتری های بیماری زا رقابت کنند، می تواند به دام کمک رساند. بنابراین از پروبیوتیک استفاده می شود. همچنین افزودن پروبیوتیک به خوراک موجب توسعه ی شکمبه و افزایش پرزهای روده می گردد.

سویه هایی که به عنوان باکتری های پروبیوتیک استفاده شده اند معمولاً به جنس هاي لاکتوباسیلوس، انتروکوکوس وبیفیدوباکتریوم تعلق دارند. این باکتري هاي اسید لاکتیک کربوهیدراتها را تخمیر کرده و محصول نهایی اصلی آنها اسید لاکتیک می باشد. بیشترین میکروارگانیسمی که به عنوان پروبیوتیک استفاده می شود باکتري هاي اسید لاکتیک(مخصوصا استرپتوكوكوس فاسيوم)  هستند که قابلیت اتصال به اپیتلیوم روده را دارا می باشند.

 

باكتري‌هاي توليد كننده اسيد لاكتيك كه در فرآورده‌هاي پروبيوتيكي بكار برده مي‌شوند:

 

لاكتوباسيلوس‌ها،  استرپتوكوكي‌ها،  بيفيدوباكترياها :

 

لاكتوباسيلوس اسيدوفيلوس

لاكتوباسيلوس كازئي

لاكتوباسيلوس دلبروكي زيرگونة بولگاريكوس

لاكتوباسيلوس روتري

لاكتوباسيلوس بِرِويس

لاكتوباسيلوس سِلوبيوسوس

لاكتوباسيلوس سرواتوس

لاكتوباسيلوس فرمنتوملاكتوباسيلوس

لاكتيسلاكتوباسيلوس پلانتاروم

Lactobacillus acidophilus

 

استرپتوكوكوس كِرِموريس

استرپتوكوكوس ساليواريوس زيرگونة ترموفيلوس

استرپتوكوكوس دي اَسِتيلاكتيس

استرپتوكوكوس اينترمديوس

استرپتوکوکوس فاسیوم

 

Streptococcus faecium

 

بيفيدو بيفيدوم

بيفيدو ادولِسِنتيس

بيفيدو انيماليس

بيفيدو اينفانتيس

بيفيدو لانگوم

بيفيدو ترموفيليوم

Bifidobacterium sp

 

 

انتروكوكوس فاسيوم

 Enterococcus faecium

 

خصوصیات باکتری های پروبیوتیک:

بطور کلی یک پروبیوتیک باید خصوصیا ت زیر را داشته باشد تا بتواند به عنوان مکمل در خوراک دام و طیور مورد استفاده قرار بگیرد:

۱-سازگار با بدن میزبان باشد

۲- بیماری زا نباشد

۳- گرم مثبت باشد

۴- در مراحل فرآیند کردن و ذخیره مواد غذایی پایدار باشد. هنگام تولید جیره های مخلوط و به خصوص هنگام پلت کردن و در حضور مواد معدنی، پروبیوتیک ها با تنشهای مختلف شیمیایی، مکانیکی و گرمایی مواجه می شوند، بنابراین قابلیت زنده ماندن پروبیوتیک ها در این شرایط ضروری است.

۵- در دستگاه گوارش، برابر اسید معده و نمک های صفراوی پایدار باشد

۶- به بافت پوششی روده یا مخاط بچسبد

۷- فعالیت های میکروبی را تغییر دهد.

 

امروزه صنعت گاوداری برای بدست آوردن حداکثر تولید تلاش می کند که دستیابی به این هدف نیاز به بکارگیری دام های با پتانسیل بالای ژنتیکی می باشد و برای تامین نیازهای اینگونه دام ها نیاز به افزایش میزان انرژی جیره است. جیره های غنی از پروتئین و کربوهیدرات های قابل تخمیر (کنسانتره بالا) سبب کاهش ظرفیت مصرف خوراک و کاهش مصرف الیاف می گردد. کاهش مصرف الیاف با کنسانتره ی انرژی بالا منجر به آشفتگی عملکرد شکمبه و اختلال متابولیکی اسیدوز می شود که نشانه های زیر را در دام به وجود خواهد آورد:

  1. ایجاد لنگش
  2. مدفوع بی قوام
  3. اسیدوز
  4. کاهش نشخوار

مخمرها قارچ هایی تك سلولی هستند که دارای بیش از ۵۰ جنس مختلف و شامل ۶۰۰ گونه می باشند در حالی كه از این بین تنها تعداد کمی كاربرد تجاری دارند. برخی از مخمرهای مرسوم به ترتیب اهمیت عبارتند از :

  1. ساکارو مایسیز  )معمول ترین سویه مخمر که امروزه در صنعت گاو شیری کاربرد تجاری دارد.

 

 

  1. کاندیدا

 

مخمرها در محیط هوازی فعالیت می کنند و مسلما همچون سایر میكروارگانیسم ها درجه حرارت، PH و مواد مغذی اختصاصی خود را می طلبند: به عنوان مثال

PH و درجه حرارت ایده آل برای فعالیت S.cerviciae به ترتیب ۵/۴ و ۳۰۰ C است. روش عمل سویه های زنده ی مخمر به قدرت بیرون راندن اکسیژن

بستگی دارد و این مهم ترین نکته در هنگام فروش آنها است. برای زنده ماندن و رشد باکتری های شکمبه باید یک محیط بی هوازی فراهم شود. مخمرها برای رشد

به اکسیژن نیاز دارند و بنابراین اکسیژن را از محیط شکمبه خارج می کنند و به این صورت محیط مساعدتری را برای زندگی میکروبی ایجاد می کنند.

 

اثرات افزودن مخمر به جیره :

 

 

۱٫     مصرف اکسیژن آزاد شکمبه

۲٫     پيشبرد بلوغ شکمبه با مطلوب نمودن استقرار ميکروبي

۳٫     تثبيت pH شکمبه و اثر متقابل با باکتري هاي متابوليزه کننده لاکتات

۴٫     افزايش هضم الياف و اثر متقابل با ميکروارگانيسم هاي تجزيه کننده ديواره سلولي گياه

۵٫     افزایش قابلیت هضم مواد مغذی و قوام مدفوع و کاهش دفع غلات هضم نشده

۶٫     افزایش اضافه وزن بدن و تولید شیر و چربی شیر

۷٫     افزایش مقدار خوراك و بهبود عملكرد تغذیه ای و افزایش جذب پروتئین

۸٫     تغییر نسبت مولی اسید های چرب فرار شكمبه ای

۹٫     كاهش تولید آمونیاك در شكمبه

۱۰٫  توازن شرایط شکمبه وکاهش ابتلا به اسیدوز و بیماری های گوارشی

۱۱٫  تغییر جمعیت میكروبی شكمبه ای

۱۲٫  تغییر جریان مواد مغذی از شكمبه به دو نوم

هدف استفاده از افزودنی های مخمری فقط افزايش توليد نمي باشد بلکه کاهش خطر انتقال پاتوژن هاي بالقوه به انسان، کاهش بار آنتي بيوتيکي و کاهش خطر انتقال ژن هاي مقاوم به آنتي بيوتيک و محدود کردن دفع آلاينده ها نيز مد نظر مي باشد.

 

زمان استفاده از پروبیوتیک ها:

استفاده از پروبیوتیک ها در زمان استرس ها( زایمان، گرمایی، تغییر جیره و…) بیشتر توصیه می شود. چرا که در چنین شرایطی ، آزاد شدن کورتیکوستروئید ها افزایش می یابد و این امر موجب کاهش تولید ماده موسین در سطح ویلی های روده کوچک می شود. موسین ماده ای است که بسیاری از میکروارگانیسم های روده از آن استفاده می کنند و با کاهش مقدار آن، تعداد میکروارگانیسم های مفید مانند لاکتوباسیل ها نیز کاهش یافته، تعداد میکروارگانیسم های مضر مانند کلی فرم ها افزایش می یابد. با استفاده از پروبیوتیکها می توان این مشکل را برطرف نمود و میکروارگانیسم های مطلوب را دوباره در روده جایگزین کرد. به این ترتیب علاوه بر بهبود سرعت رشد و ضریب تبدیل خوراک، می توان میزان تلفات گله را کاهش داد.

تاثیر پروبیوتیکها بر سیستم ایمنی:

پروبیوتیک ها می توانند سیستم ایمنی را تحت تاثیر قرار دهند زیرا می توانند باعث افزایش تعداد سلول هاي دیواره روده شوند، ضمن این که ترشح گاما اینتروفرون ها (IgA) لنفوسیت ها و آنتی بادي موضعی را نیز افزایش می دهند. افزایش و تولید گاما اینتروفرون روي سیستم ایمنی حیوان تاثیر گذاشته و تولید پادتن ها( به خصوصIgG و (IgM را افزایش می دهد. همچنین مشخص شده که پروبیوتیک ها می توانند باعث افزایش فعالیت فاگوسیتوزي گلبول هاي سفید شوند.

 

ویژگی های یک پروبیوتیک مناسب:

۱٫     در برابر آنتی بیوتیک ها مقاوم باشد

۲٫     به حرارت و رطوبت به هنگام پلت کردن مقاوم باشد

۳٫     ماندگاری بالا

۴٫     قابلیت تکثیر سریع داشته باشند

۵٫     سیستم ایمنی را بهبود بخشد

۶٫     ضریب تبدیل را بهبود دهد

۷٫     از رشد و فعالیت باکتری های بیماری زا جلوگیری کند

۸٫     آلودگی میکربی که توسط میکرب های بیماری زا از راه مدفوع به محیط دفع می شود را کاهش دهد

۹٫     باعث افزایش طول پرزهای روده و جریان خون گردد

۱۰٫  افزایش پاسخ سیستم ایمنی به واکسیناسیون

۱۱٫  بهبود هضم خوراک

۱۲٫  افزایش تحمل دام در برابر استرس

۱۳٫  کاهش ورم پستان و سلول های سوماتیک شیر

۱۴٫  کاهش اسهال در گوساله ها

۱۵٫  از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه باشد

 

گروه بازرگانی فرزانگان

گردآورنده: نادیا نیک پور